İslam'ın ilk yıllarında ilim, sadece bilgi değil hâldi. İnsanlar ayetleri öğrenir, yaşar, kalplerine indirirdi. Zaman geçtikçe bilgi arttı, kitaplar çoğaldı, konuşmalar çoğaldı; fakat kalpteki derinlik azalmaya başladı. Büyüklerin ifadesiyle ilk kaybolan ilim, namazdaki huşû oldu. Namaz devam etti, secde devam etti, kıraat devam etti; fakat kalbin titremesi zayıfladı.
Huşû, namazın ruhudur. Ruh çekildiğinde beden kalır. Namaz kılınır ama kalp başka yerde dolaşır. Secde yapılır ama kalp teslim olmaz. İşte huşûnun kaybı tam olarak budur. İbadetin şekli kalır, içindeki ateş sönmeye başlar.
Huşû, kalbin Allah karşısında yumuşaması ve derin bir saygı ile eğilmesidir. Sadece gözlerin yere bakması değildir. Kalbin dünyadan kopup Rabbine yönelmesidir. İnsan namaza durduğunda gerçekten kimin huzurunda olduğunu hissederse huşû başlar.
Zaman ilerledikçe dünya meşgalesi arttı. Zihinler doldu, kalpler dağıldı. Gün boyu dünya ile meşgul olan kalp, namaza girince birdenbire toplanamıyor. Bu yüzden huşû azalıyor. Sorun namazın kendisinde değil, namaz dışındaki hayatta başlıyor.
Huşûyu körelten en büyük engel gaflettir. Kalp sürekli dünyayı düşündüğünde namazda da onu düşünür. Gün boyu harama alışan göz, secdede huzur bulmakta zorlanır. Dil gıybetle kirlenmişse, zikir ağır gelir.
Haram lokma da huşûnun düşmanıdır. Helal hassasiyeti azaldıkça kalp kararmaya başlar. Kalp karardıkça namazdaki lezzet kaybolur. İbadet yapılır ama tadı hissedilmez.
Bir başka engel aceleciliktir. Namazı hızlıca bitirme telaşı huşûyu öldürür. Oysa namaz, aceleye gelmez. Namaz bir görev değil, bir buluşmadır.
Huşû kaybolduysa geri gelmez diye bir şey yoktur. Kalp diri oldukça huşû da dirilebilir. Bunun ilk adımı, namaza hazırlanarak başlamaktır. Abdest aceleyle değil, bilinçle alınmalıdır. İnsan abdest alırken günahlarının döküldüğünü düşünmelidir.
Namaza durmadan önce kısa bir iç muhasebe kalbi toplar. Kimin huzuruna çıkıldığını hatırlamak, kalbi ciddileştirir. Ayetlerin anlamını düşünerek okumak, secdede biraz daha kalmak huşûyu artırır.
Namaz dışındaki hayat da düzenlenmelidir. Göz haramdan sakınmalı, dil kirden korunmalı, kazanç helal olmalıdır. Çünkü huşû sadece namaz içinde inşa edilmez; hayatın tamamında inşa edilir.
Huşû arttıkça kalp huzur bulur. Namaz bir yük olmaktan çıkar, bir ihtiyaç hâline gelir. İnsan namazı bitirmek için değil, namazda kalmak için gayret eder. Secde ağır gelmez, bilakis huzur verir.
Huşû kaybolduğunda ise namaz sadece bir alışkanlığa dönüşür. Alışkanlık devam eder ama ruh zayıflar. Bu yüzden huşûyu aramak, kalbi aramaktır.
Huşû ilmi kaybolmuş olabilir; fakat tamamen yok olmaz. Her samimi tevbe, her bilinçli namaz, her gözyaşı huşûyu geri çağırır. Kalp dünya ile doluysa daralır; Allah ile dolduğunda genişler.
Huşû, gösteriş değil iç derinliğidir. İnsan başkasına değil, Rabbine namaz kıldığını hatırladığında huşû başlar. Namazı düzeltmek için önce kalbi düzeltmek gerekir.
Namazdaki huşû sırrı, kalbin Allah'a yönelmesindedir. Gaflet, haram ve acelecilik huşûyu azaltır. Bilinçli abdest, helal hassasiyeti ve anlamlı bir namaz ise huşûyu artırır. İlk kaybolan ilim huşû olabilir; fakat samimi bir kalp onu yeniden diriltebilir.